2001’de ortaya çıkan Vikipedi’nin fikri cesurdu: Bilgi, onu paylaşmak isteyen herkesin katkısıyla hazırlanacak ve herkesin erişimine açık olacaktı. Çeyrek yüzyıl sonra 300’den fazla dilde on milyonlarca maddeye ulaşan ansiklopedi, bir şarkıcının doğum tarihinden salgın hastalıklara kadar merak ettiklerimizde ilk duraklarımızdan biri oldu. Bugün arama motorları ve yapay zekâ araçları da büyük ölçüde onun biriktirdiği bilgiden yararlanıyor. Ne var ki Vikipedi, tam da bu nedenle yeni bir tartışmanın odağında: Makineler yanıtları hızla sunarken ansiklopedinin kendisini kim ayakta tutacak?
Birkaç yıl önce başka bir manzara vardı. Pandemide evlere kapandığımızda bazılarımız ekmek yaptı, bazılarımız Vikipedi maddesi düzenledi. 12 dilde 223 milyon düzenlemeyi inceleyen araştırmacılar, hareket kısıtlamaları sırasında gönüllü katkısının ve yeni katılımcıların arttığını buldu. İngilizce Vikipedi’de katkı, önceki eğilimden beklenen düzeyin yüzde 20’den fazla üzerine çıktı. Bu rakam yalnız yeni maddeleri değil, mevcut maddelerdeki değişiklikleri de kapsıyor. İnsanlar kriz günlerinde ansiklopediyi okumakla yetinmemiş, onun yapımına da katılmıştı.
Türkçe Vikipedi’de Nisan 2019’da 1.410 yeni madde oluşturulmuşken Nisan 2020’de sayı 4 bin 638’di. Ancak Türkiye’de bu artışı yalnız evde geçirilen günlerle açıklayamayız. Vikipedi’ye iki buçuk yılı aşkın erişim engeli, salgın nedeniyle kapanmalardan hemen önce, 15 Ocak 2020’de kalkmıştı.
Kapı yeniden açıldı, sonra herkes eve kapandı. Hangisinin katkıyı ne ölçüde artırdığını bu sayılar ayırmıyor. Kapı halen açık fakat okurun yolu değişiyor. Wikimedia Vakfı, 2025’te insanlara ait sayfa görüntülemelerinin önceki yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 8 azaldığını açıkladı. Ölçüm, insan gibi görünen yazılım trafiği ayıklandıktan sonra düzeltildiği için dikkatle yorumlanmalı. Bir başka ön araştırmada ise araştırmacılar, inceledikleri İngilizce Vikipedi maddelerinde Google’ın yapay zekâ özetlerine maruz kalmanın günlük ziyareti yaklaşık yüzde 15 azalttığını tahmin etti. Bu, bütün Vikipedi’nin toplam ziyaretindeki düşüş değil, belirli maddeler için hesaplanan bir etki. İki oran farklı şeyleri ölçüyor fakat aynı soruyu sorduruyor: Hazır yanıt, okuru bilginin kaynağından uzaklaştırıyor mu?
HATAYI KİM DÜZELTECEK?
Bir soruyu arama motoruna yazıyoruz, yanıtı ekranda beliriyor. Kaynağı açmaya gerek kalmıyor. Okur açısından kullanışlı; yıllardır o kaynağı hazırlayanlar açısından daha karmaşık. Vikipedi’nin bilgisi dolaşmaya devam ederken yeni yazar adayını ansiklopedinin kendisine ulaştıran yol daralabilir.
KAYNAK AÇIK GÖSTERİLMELİ
Türkiye, bir ansiklopedinin kapısı kapandığında ne kaybedildiğini yaşadı. Şimdi başka bir tehlike var: Kapı açık kalırken içerideki emeğin görünmezleşmesi. Cevabı birkaç saniyede alabiliyoruz. O cevabın doğruluğuyla kim uğraşacak sorusuna da cevap bulmamız gerekiyor.
DR. ÖMÜR TANYEL
BEYİN VE SİNİR CERRAHİSİ UZMANI
