Bazı yıllar sıçanla, bazıları atla, bazılarıysa parsla anılıyordu. Eski Türklerin kullandığı 12 hayvanlı takvim, zamanı bugünkünden farklı bir yöntemle adlandırıyordu. Bu tarihî sistemde doğduğunuz yılın hangi hayvanla eşleştiğini öğrenmek için uzun bir araştırma yapmanıza gerek yok; 12 yıllık döngü ve doğum yılı tablosu size yol gösteriyor.
ESKİ TÜRKLERİN TAKVİMİNDE DOĞDUĞUNUZ YIL HANGİ HAYVANI TEMSİL EDİYOR?
Türk kültürünün geçmişine uzanan bu gelenekte her yıl farklı bir hayvanın adını taşıyor. Sıçanla başlayan sıralama, sığır, pars, tavşan ve diğer hayvanlarla devam ediyor; 12 yıllık döngünün tamamlanmasıyla yeniden ilk hayvana dönülüyor.
Takvimin en dikkat çekici yönlerinden biri de yalnızca bir isimlendirme sistemi olmaması. Geçmişte savaşların tarihlerini belirlemek, çocukların yaşlarını hesaplamak ve yaşanan olayları kaydetmek için de kullanılıyordu. Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinde takvimin ortaya çıkışına ilişkin bir anlatı da yer alıyor.
12 hayvanlı Türk takvimi nasıl ortaya çıktı?
Kâşgarlı Mahmud'un aktardığı anlatıya göre geçmişte yaşanan bir savaşın hangi tarihte gerçekleştiği konusunda anlaşmazlık çıkması üzerine yılların belirli adlarla anılması fikri ortaya atıldı. Bunun üzerine hayvanların bir ırmağı geçmesiyle ilişkilendirilen bir hikâyede, suyu geçen ilk 12 hayvanın adı yıllara verildi.
Anlatıda ilk sırayı sıçan alırken diğer hayvanlar da geçiş sırasına göre takvimde yerini aldı. Böylece 12 yıllık döngünün temeli oluşturuldu. Bu hikâye, takvimin kökenine ilişkin tarihî bir kaynakta aktarılan geleneksel anlatı olarak değerlendiriliyor.
Takvimin kullanımı yalnızca sözlü anlatılarla sınırlı değil. Orhun Yazıtları'nda tarihî olayların hayvan yıllarıyla ifade edildiği örnekler bulunuyor. Bu da sistemin Türklerin tarih kaydı geleneğinde önemli bir yere sahip olduğunu gösteriyor.
ESKİ TÜRK TAKVİMİNDEKİ 12 HAYVANIN SIRALAMASI
Doğum yılınızın karşılığını öğrenmeden önce takvimdeki hayvanları tanımak gerekiyor. İşte 12 hayvanlı Türk takviminde kullanılan geleneksel sıralama.
12. Domuz yılı
Domuz, 12 yıllık döngünün son sırasında yer alıyor. Bu yılın tamamlanmasıyla takvim yeniden sıçan yılına dönüyor.
11. Köpek yılı
Köpek, takvimde domuzdan önce geliyor. Hayvanın adı, tarihî metinlerde günümüz Türkçesinden farklı biçimlerde de kaydediliyor.
10. Tavuk yılı
Tavuk, 12 hayvanlı sıralamanın onuncu sırasında bulunuyor. Bazı modern anlatımlarda horoz figürüyle temsil ediliyor.
9. Maymun yılı
Maymun, tavuk yılından önce gelen hayvan olarak döngünün dokuzuncu sırasında yer alıyor.
8. Koyun yılı
Koyun, takvimin sekizinci sırasında bulunuyor. Hayvan, tarihî adlandırmalarda farklı Türk lehçelerinde değişen biçimlerde de karşımıza çıkıyor.
7. At yılı
At, 12 yıllık döngünün yedinci halkasını oluşturuyor. Takvimdeki geleneksel adı, tarihî kaynaklarda yund veya yunt biçiminde de aktarılıyor.
6. Yılan yılı
Yılan, at yılından önce ve ejderha yılından sonra geliyor. Böylece döngünün altıncı sırasını oluşturuyor.
5. Ejderha yılı
Beşinci sıradaki hayvan, kaynaklar arasında farklı adlandırmalarla dikkat çekiyor. Bazı modern Türkçe kaynaklarda ejderha adı kullanılırken Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk eserindeki ad timsah olarak aktarılıyor.
4. Tavşan yılı
Tavşan, döngünün dördüncü sırasında bulunuyor. Hayvanın adı, eski kaynaklarda tavışgan gibi farklı yazımlarla da yer alıyor.
3. Pars yılı
Pars, takvimin üçüncü sırasında yer alıyor. Tarihî kaynaklardaki bars adı, modern Türkçede pars biçiminde kullanılıyor.
2. Sığır yılı
Sığır, sıçan yılının ardından gelen ikinci hayvan. Tarihî adlandırmalarda ud biçimiyle karşılaşılıyor; modern anlatımlarda öküz yılı olarak da biliniyor.
1. Sıçan yılı
Sıçan, 12 hayvanlı Türk takviminin ilk sırasında yer alıyor. Döngü bu hayvanla başlıyor ve 12 yılın ardından yeniden aynı sıraya dönüyor.
Doğum yılınıza göre eski Türk takvimindeki hayvanınızı bulun
Hayvanların sıralamasını öğrendikten sonra sıra doğum yılınızı kontrol etmeye geliyor. Aşağıdaki tablo, 1900 yılını sıçan yılı kabul eden 12 yıllık döngüye göre hazırlanmıştır.
12 hayvanlı Türk takvimi günümüzde neden merak ediliyor?
Eski Türk takvimi, geçmişte zamanın nasıl ölçüldüğünü ve tarihî olayların nasıl kaydedildiğini göstermesi bakımından önem taşıyor. Günümüzde doğum yılına göre hayvan eşleştirmeleri ise bu tarihî geleneği daha geniş kitleler için ilgi çekici hâle getiriyor.
Doğum yılınızı tablodan kontrol ederek bu gelenekte hangi hayvanın yılına denk geldiğinizi öğrenebilir, Türk kültür tarihinin yüzyıllar öncesine uzanan takvim geleneğini daha yakından tanıyabilirsiniz.
