Başak Nur GÖKÇAM
Dünya ekonomisi, tarihin en kapsamlı ve zorunlu yeşil dönüşüm sürecinden geçiyor. Küresel sera gazı emisyonlarının 50 milyar ton karbondioksit eşdeğerini aştığı mevcut konjonktürde, sanayi üretiminde karbon yoğunluğunu düşürmeyen ekonomiler uluslararası ticarette saf dışı kalma tehlikesiyle karşı karşıya.
Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) ile yıllık 4,5 milyar euroyu bulabilecek potansiyel karbon maliyeti riskini yönetmek isteyen Türkiye, 2053 Net Sıfır Emisyon Hedefi doğrultusunda en kritik iklim ve ekonomi hamlesini hayata geçirdi. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına bağlı İklim Değişikliği Başkanlığınca hazırlanan 42 madde, 6 geçici madde ve 7 ekten oluşan ‘Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (TR ETS) Yönetmeliği’, 27 Ağustos 2026 tarihli ve 33353 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.
7552 sayılı İklim Kanunu ile 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 792/D maddesine dayanılarak hazırlanan yönetmelik, Türkiye’nin ulusal iklim politikalarında adeta yeni bir milat niteliği taşıyor. Daha önce yürürlükte bulunan 17 Mayıs 2014 tarihli ve 29003 sayılı ‘Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmelik’ hükümleri mülga edilerek tek bir bütüncül mevzuat çatısı altında toplandı. Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi (AB ETS) ile tam uyumlu biçimde kurgulanan düzenleme, izleme, raporlama, doğrulama (İRD) mekanizmalarını ve piyasa işleyiş esaslarını entegre ederek Türkiye’nin karbon piyasasının yasal mimarisini eksiksiz bir şekilde inşa ediyor.
Sera gazı emisyon izni zorunluluğu
TR ETS, emisyon hacimlerine göre yapılan kategorizasyon çerçevesinde yıllık sera gazı emisyonu 50 bin ton karbondioksit eşdeğerinden fazla olan dev sanayi tesislerini (Kategori B ve Kategori C) doğrudan kapsama alıyor. Kategori B yıllık emisyonu 50 bin ton ile 500 bin ton karbondioksit eşdeğeri arasında olan tesisleri tanımlarken, Kategori C ise yıllık 500 bin ton karbondioksit eşdeğeri sınırını aşan mega sanayi komplekslerini kapsıyor.
Yönetmeliğin 5’inci maddesi uyarınca okul, üniversite, hastane ve savunma sanayi kuruluşlarına ait tesisler ETS yükümlülüklerinden muaf tutulurken, bu kurumların izleme, raporlama ve doğrulama sorumlulukları saklı tutuluyor. Ayrıca geçici 6’ncı madde ile doğalgaz ve ham petrolün iletimi ile depolanması faaliyetleri birinci uygulama dönemi sonuna kadar ETS kapsamı dışında bırakıldı.
Yenileme başvuruları 6 ay önce yapılacak
Kapsama giren tüm sanayi işletmelerinin sera gazı emisyonuna neden olan faaliyetlerini sürdürebilmeleri için Başkanlıktan ‘Sera Gazı Emisyon İzni’ almaları zorunlu kılındı. Birden fazla tesiste faaliyet gösteren işletmeler her tesis için ayrı izin almakla mükellef kılınırken, başvuru süreçlerinin elektronik ortamda yürütüleceği ve 5 yıl süreyle geçerli olacağı hükme bağlandı. İşletmeler geçerlilik süresi bitmeden 6 ay önce yenileme başvurusu yapmak zorunda olacak.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum da sosyal medya hesabından yönetmeliğe ilişkin yaptığı paylaşımda şu değerlendirmelerde bulundu: “Yeşil Kalkınma hedeflerimiz doğrultusunda önemli bir kilometre taşı olan Emisyon Ticaret Sistemi ile karbon piyasasının hukuki çerçevesini belirlemiş olduk. Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmeliğimizle yeşil dönüşüm sürecimiz hızlanacak, uluslararası ticaretteki rekabet gücümüz korunacak, yeşil istihdam daha da hız kazanacak. Hayırlı olsun.”
Kıyas yöntemi esas alınacak
Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nin kalbinde ‘Emisyon Yoğunluğu’ temelli üst sınır ilkesi yer alıyor. Sistem kapsamında ihraç edilecek toplam tahsisat miktarı, doğrulanmış sera gazı emisyon raporlarının son teslim tarihini takip eden 60 gün içinde Resmî Gazete’de yayımlanacak Ulusal Tahsisat Planı ile kamuoyuna ilan edilecek. Ücretsiz tahsisatların tesislere dağıtımında ise sürdürülebilir üretimi teşvik eden ‘Kıyas (Benchmark) Yöntemi’ esas alınacak. Alt tesislerin ürün, ölçülebilir ısı, yakıt ve üretim süreci bazında belirlenecek kıyas değerleri, sektörel faaliyet katsayısı ve ücretsiz tahsisat oranı ile çarpılarak her bir tesisin alacağı ücretsiz hak belirlenecek. Kıyas değerleri virgülden sonra 4 ondalık basamak üzerinden ilan edilecek.
Sistemde şeffaflık ve piyasa dengesini korumak adına Piyasa İşletmecisi olarak Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. (EPİAŞ) yetkilendirildi. Birincil piyasadaki ihale satışları ve ikincil piyasadaki sürekli ticaret işlemleri EPİAŞ tarafından işletilecek İşlem Kayıt Sistemi üzerinden yürütülecek. Birincil piyasa ihale gelirleri genel bütçeye özel gelir olarak kaydedilirken, EPİAŞ’ın piyasa gelirlerinin yüzde 50’si de yine bütçeye aktarılacak. Ayrıca aşırı fiyat dalgalanmalarının önüne geçmek amacıyla Piyasa İstikrar Rezervleri ve bankalama/ödünç alma gibi esneklik mekanizmaları uygulanacak.
Yönetmeliğin dördüncü kısmında yer alan idari yaptırımlar, iklim mevzuatının ne kadar tavizsiz uygulanacağını gösteriyor. Doğrulanmış sera gazı emisyon raporunu süresi içerisinde sunmayan ETS kapsamındaki tesisler için idari para cezaları iki kat artırımlı uygulanacak. Süresinde rapor sunmayan Kategori B tesislerine emisyon büyüklüğüne göre 2,51 milyon TL ile 5,01 milyon TL arasında, Kategori C tesislerine ise 8,78 milyon TL ile 12,54 milyon TL’ye varan cezalar kesilecek.
ETS kapsamına dahil olmasına rağmen Sera Gazı Emisyon İzni almadan faaliyet gösteren veya izni iptal edildiği halde üretime devam eden tesislere ise kapasitelerine göre devasa idari para cezaları öngörüldü. Buna göre yıllık emisyonu 5 milyon ton karbondioksit eşdeğerini aşan Kategori C tesisler için ceza tutarı tam 12 milyon 549 bin TL olarak belirlendi. Ayrıca tahsisat teslim yükümlülüğünü eksik yerine getiren işletmeler, eksik kalan miktarı telafi yılında mahsuplaşmak ve cezai yaptırımları ödemekle yükümlü tutulacak.
Pilot dönem ve geçiş takvimi
TR ETS hemen tam yükümlülükle başlamıyor. Sanayinin uyum sağlaması için kademeli bir takvim izleniyor. Takvime göre: Pilot uygulama: Sistem Karbon Piyasası Kurulu tarafından belirlenecek pilot dönemle başlayacak. 3 yıllık izin muafiyeti: Yasaya göre 3 yıl boyunca işletmeler bir defaya mahsus emisyon iznine sahip kabul edilecek (2 yıl uzatılabilir). İzleme metodolojisi: İlk planlar yönetmelik yayımından itibaren 2 ay içinde Başkanlığa sunulacak.
Piyasa ve fiyat dengelemesi
Piyasa spekülasyonunu ve aşırı maliyet artışlarını engellemek amacıyla özel finansal kalkanlar kuruldu. Bu kapsamda: Ek rezerv mekanizması: Yükümlülüğünün en az yüzde 70’ini karşılayan tesisler, bakiye açıkları için ETS üst sınırının yüzde 10’unu geçmeyecek şekilde ek rezerv talep edebilecek. Ek rezerv fiyatı: Son 3 ayın ağırlıklı ortalama fiyatının yüzde 50 fazlası olarak uygulanacak. Tamamlayıcı fiyat: Birincil piyasada tamamlayıcı tahsisat fiyatı gelirleri sadece yeşil dönüşüm için harcanabilecek.
