İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı koordinesinde yaş sebze ve meyve piyasasındaki fahiş fiyat artışlarına yönelik yürütülen dev soruşturmada akılalmaz detaylar gün yüzüne çıktı. Türkiye genelinde büyük market zincirlerine ürün tedarik eden 41 firmanın 109 adresine eş zamanlı baskın yapılırken, 38 şirket yöneticisi gözaltına alındı. Ancak operasyonun asıl perde arkasını, Vergi Denetim Kurulu (VDK) müfettişlerinin hazırladığı raporlar gözler önüne serdi.
İtiraz edemez diye mezardakileri çiftçi yaptılar
Soruşturma dosyasında yer alan en çarpıcı tespit, vefat etmiş vatandaşlar adına geriye dönük düzenlenen sahte müstahsil makbuzları oldu. Denetlenen tedarikçi firmaların, 2014 ve 2016 yıllarında hayatını kaybetmiş onlarca kişi adına yüz binlerce liralık sebze-meyve alım kaydı oluşturduğu belgelendi.
Vurgunun mantığı ise raporda şu şekilde açıklandı: Yaşayan bir çiftçi adına yüksek bedelli hayali evrak düzenlendiğinde üreticinin vergi dairesi veya Bağ-Kur radarına takılma ihtimali bulunuyor. Şebekenin, vefat etmiş kişilerin itiraz etme ya da resmi makamlarca sorgulanma ihtimali bulunmadığı için mezardaki vatandaşların T.C. kimlik numaraları üzerinden milyonlarca liralık hayali ürün alımı gösterdiği tespit edildi.
Kârı kâğıt üstünde 'kuruş' göstermişler
Müfettişler, 1.029 çiftçinin resmi ifadesini şirket kayıtlarıyla karşılaştırdığında mekanizmanın ikinci ayağını deşifre etti. Üreticiden tarlada kilosu 6 ila 8 liraya nakit alınan mandalina, resmi müstahsil makbuzuna 28 lira maliyetle işlendi. Aynı ürün zincir marketlere ortalama 31,82 liradan satıldı.
Böylece aradaki yaklaşık 20 liralık net rant vergi dışı bırakılırken, şirketler resmi defterlerde kilo başına yalnızca 17 kuruş kar ediyormuş gibi gösterildi. Yapılan bu hileyle hem tezgâhtaki 35-40 liralık fahiş etiketler "maliyetimiz yüksek" denilerek meşrulaştırıldı hem de devlet milyarlarca liralık Kurumlar Vergisi'nden mahrum bırakıldı. Benzer tablonun elma, patates, soğan ve limonda da uygulandığı; 60 tonluk sarımsak üretiminin evraklarda 800 tona kadar şişirildiği görüldü.
Arzı kısıp 'kıtlık' yarattılar
Hazırlanan raporlarda ayrıca, büyük tedarikçilerin piyasa hakimiyetini kullanarak tedarik zincirini kasten uzattığı ve ürünleri piyasaya kontrollü şekilde azar azar sürdüğü kaydedildi. "Maliyet yüksek, ürün az" algısıyla yapay kıtlık oluşturan aracıların, etiketlerin daima zirvede kalmasını sağladığı belirlendi.
Soruşturmaya ilişkin açıklama yapan Adalet Bakanı Akın Gürlek, tarladan sofraya uzanan zincirde üreticinin emeğini ve vatandaşın bütçesini sömüren aracı kartellerine göz yumulmayacağını, denetim ve operasyonların kararlılıkla devam edeceğini ifade etti.
